December 2020. In kamp al-Roj, in het noordoosten van Syrië, zit Sophia tegenover mij. Ze oogt moe, alsof de oorlogsjaren in IS-gebied zich op haar gezicht hebben vastgezet. Op dat moment verblijft ze er al drie jaar, samen met haar jonge zoontje. Zes jaar later spreek ik haar opnieuw, ditmaal op vrije voeten in België: 'Ja, ik heb een fout gemaakt, maar ik ben geen monster.'
Sophia's leven leest als een opeenstapeling van verliezen. Ze werd geboren in een Belgische gevangenis. Omdat haar moeder haar daar niet kon houden, werd ze toevertrouwd aan haar vader. Toen die op haar 12de overleed, kwam ze in een pleeggezin terecht. Jaren later werd ze herenigd met haar moeder, tot die na amper twee maanden stierf: opnieuw verloor ze de belangrijkste persoon in haar leven. 'Haar terugzien was het gelukkigste moment uit mijn kindertijd, haar zo kort daarna verliezen het moeilijkste.'
In onze gesprekken in het kamp legde Sophia zelf een verband tussen die ervaringen en haar latere keuzes. Ze voelde zich verloren in België, vertelt ze, en was op zoek naar houvast en verbondenheid. Rond haar 25ste begon ze de islam te praktiseren. Dat gaf haar rust, maar tegelijk merkte ze dat haar omgeving anders naar haar begon te kijken, zeker toen ze een hoofddoek ging dragen. Uiteindelijk kwam ze onder de invloed van de propaganda van Islamitische Staat en vertrok ze in 2015 naar Syrië.
Daar trouwde ze en kreeg ze een zoon. Toen het fysieke IS-kalifaat instortte, belandde ze eind 2017 met haar zoontje in een kamp waar duizenden vrouwen en kinderen in erbarmelijke omstandigheden vastzaten. Haar - inmiddels - ex-man werd opgepakt, opgesloten en uitgeleverd aan Irak, waar hij nog altijd opgesloten zit.
In de zomer van 2021 werd Sophia samen met haar zoon gerepatrieerd naar België. Zij ging naar de gevangenis, haar zoon werd enkele maanden van haar gescheiden. Nu ze haar leven in België langzaam weer probeert op te bouwen, blikt ze terug op de noodlottige beslissingen uit haar verleden. Beginnen doen we bij het begin.
HUMO Wat bracht je ertoe naar door IS gecontroleerd gebied in Syrië te reizen?
SOPHIA Eind 2013, begin 2014 zat ik op een punt in mijn leven waarop ik nood had aan verandering. Mijn vroegere vrienden in België vonden me saai omdat ik niet meer naar muziek luisterde en niet meer naar dezelfde plaatsen ging. Ik wilde wegvluchten van alles wat ik hier had meegemaakt en was op zoek naar een nieuw begin. Eerst dacht ik aan een humanitaire reis, maar dat bleek financieel niet haalbaar.
Daarna begon ik te denken: waarom niet gewoon emigreren? Ik was bereid alles achter te laten om mijn geloof zo goed mogelijk te kunnen beleven. En ik wilde een nieuw leven en een nieuwe start, een volledige reset na al die moeilijke jaren.
Rond die tijd kwam ik in aanraking met de propaganda van IS. Hun kalifaat werd als een nieuw bestaan op een dienblad gepresenteerd: leven in een hechte gemeenschap met een duidelijke structuur, waar vrouwen werden beschermd en gewaardeerd. Ik heb niet lang getwijfeld. Ik geloofde echt dat ik daar eindelijk van mijn verleden verlost zou raken, en daardoor nam ik de rest ook voor waar aan. Bovendien had ik via het internet een man leren kennen die ik daar zou ontmoeten - het plan was dat we in Syrië zouden trouwen.
Ik heb die stap gezet zonder echt te begrijpen wat er gaande was, zonder de politieke context te kennen en vooral: niet kritisch genoeg. Achteraf gezien was dat mijn grootste fout.
HUMO Waarom was je vatbaar voor de ideologie van IS? In het kamp al-Roj, in december 2020, zei je al dat IS 'een droom verkoopt'.
SOPHIA Ja, dat herinner ik me nog. De schokkende horrorvideo's van IS kregen we natuurlijk niet te zien, en ik had me op dat moment ook al vrij sterk afgekeerd van de mainstreammedia, waardoor ik weinig geloof hechtte aan wat over die wreedheden werd verteld. Daardoor stond ik er eigenlijk alleen voor, met alleen IS zelf als informatiebron.
In hun propaganda werd een beeld geschetst van een plek waar je als vrouw beschermd zou zijn, waar je kon bijdragen aan de noodlijdende Syrische bevolking. Volgens IS kon je er studeren, in een hechte gemeenschap leven en elkaar helpen. Dat sprak me echt aan.
Daarnaast speelde ook iets anders: het idee afstand te nemen van het Westen klonk aanlokkelijk, door de moeilijkheden en de stigmatisering die ik er als moslima ervoer. Het gaf me het gevoel dat ik eindelijk ergens bij zou horen.
HUMO In het Westen is IS berucht om de gruwel en de aanslagen, waaronder die in België tien jaar geleden. Begrijp je dat mensen er bang voor zijn?
SOPHIA Ja, maar tegelijk vind ik het belangrijk een onderscheid te maken: je hebt de leiders en degenen die aanslagen plegen, maar veel mensen zijn om heel andere redenen naar Syrië vertrokken. Verblind door de IS-propaganda, zoals ik, of uit wanhoop, of gewoon hun partner achterna. Die mensen hadden helemaal niet de bedoeling geweld te plegen of bloedvergieten te ondersteunen - al hebben sommigen zich later misschien laten meeslepen door een werkelijkheid die heel anders bleek te zijn dan wat hun was voorgespiegeld.